نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• وحید پایروند ¹
• علی سلاجقه ¹
• محمدرضا صیادی ²

¹ دانشجوی دکتری آبخیزداری، گروه احیا مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران

² دانشجوی دکتری مرتعداری، گروه احیا مناطق خشک و کوهستانی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران

چکیده

مقدمه
مدیریت پایدار منابع آب در مناطق خشک و نیمه‌خشک مانند ایران، چالشی اساسی برای تضمین امنیت غذایی و حفاظت از محیط زیست است. سدهای سطحی با وجود کارایی رایج، با مشکلاتی مانند تبخیر زیاد، رسوبگذاری و اثرات زیست‌محیطی مواجه‌اند و نیاز به گزینه‌های جایگزین را افزایش داده‌اند. در این میان، سدهای زیرزمینی با کاهش تلفات آب و حفاظت از کیفیت منابع، ظرفیت قابل توجهی برای بهبود مدیریت منابع آب فراهم می‌آورند. با این حال، اجرای آنها در ایران با چالش‌های فنی، اجتماعی، اقتصادی و نهادی همراه است. پژوهش حاضر با رویکرد داده‌بنیاد و الگویی تجربی، به دنبال ارائه چارچوبی جامع برای مدیریت اجرای سدهای زیرزمینی است که ضمن بهره‌برداری بهینه از منابع آب، زمینه پایداری و کارایی بلندمدت این سازه‌ها را فراهم می‌کند.
 
مواد‌ و ‌روش‌ها
این پژوهش کیفی با بهره‌گیری از رویکرد نظریه داده‌بنیاد اشتراوس و کوربین انجام شد و جامعه آماری شامل ۱۴ نفر از خبرگان حوزه آبخیزداری و سدهای زیرزمینی با حداقل ۱۵ سال تجربه بود که از طریق نمونه‌گیری هدفمند و گلوله‌برفی انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری و تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. تحلیل داده‌ها در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی انجام شد. در مجموع ۲۰۱ کد باز استخراج و در قالب ۴۹ کد محوری و ۲۲ مقوله اصلی سازماندهی شد. روایی و پایایی داده‌ها با تأیید خبرگان، توافق میان کدگذاران و روش‌های مثلث‌بندی تضمین شد و مدل پارادایمی نهایی برای مدیریت اجرای سدهای زیرسطحی تدوین شد.
 
نتایج‌ و ‌بحث
این پژوهش با هدف تبیین مدل مدیریت اجرای سدهای زیرزمینی در ایران و تحلیل عوامل مؤثر بر موفقیت پروژه‌ها با رویکرد نظریه داده‌بنیاد اشتراوس و کوربین انجام شد و برای این منظور ۱۴ متخصص و مدیر اجرایی با سابقه ۱۵ تا ۳۵ سال، شامل اعضای هیات علمی و مدیران ارشد سازمان‌های منابع طبیعی، در مطالعه شرکت کردند تا تنوع تجربه‌ها و نقش‌ها، پایه‌ای مستحکم برای تحلیل داده‌ها فراهم آورد. در فرایند کدگذاری باز، ۲۰۱ مفهوم اولیه استخراج شد که پس از سازماندهی در قالب کدهای محوری و انتخاب کدهای انتخابی، پنج مؤلفه اصلی مدل پارادایمی شامل شرایط علّی، شرایط زمینه‌ای، شرایط مداخله‌گر، راهبردها و پیامدها شناسایی شد. شرایط علّی شامل ناکارآمدی سدهای سطحی، تهدید معیشت و ریسک منابع آب بودند که محرک اصلی بکارگیری سدهای زیرزمینی محسوب می‌شوند، در حالی که شرایط زمینه‌ای مانند ویژگی‌های زمین‌شناسی و ساختگاهی، مشخصات فنی سازه، قابلیت‌های عملکردی و اقتصادی و تجربه محلی، بستر اجرایی مناسب برای تحقق پروژه را فراهم می‌آورند. علاوه بر این، شرایط مداخله‌گر شامل سیاست‌ها، چارچوب‌های قانونی، چالش‌های اجرایی، مشارکت اجتماعی و توجیه اقتصادی نقش تعدیل‌کننده داشته و موفقیت راهبردها و پیامدها را تحت تأثیر قرار می‌دهند. تحلیل راهبردها نشان داد که برنامه‌ریزی جامع، توسعه فناوری، جلب مشارکت ذینفعان، تصمیم‌گیری اقتصادی-اجتماعی، آموزش و ظرفیت‌سازی، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و مدیریت منابع، عناصر کلیدی تحقق اهداف سدهای زیرسطحی هستند و اجرای هماهنگ آنها موجب افزایش اثربخشی مدیریتی، کاهش ریسک‌ها و بهبود پایداری منابع آب می‌شود. نهایتاً در بخش پیامدها، پنج حوزه اصلی شامل حفاظت و پایداری منابع آب، بهره‌وری اقتصادی و پذیرش فناوری، توسعه پایدار کشاورزی و تأمین آب، تعادل اکولوژیکی و پیامدهای اجتماعی، و پایداری و مدیریت جامع پروژه شناسایی شد که نشان می‌دهند توجه همزمان به تمام مؤلفه‌های علّی، زمینه‌ای و مداخله‌گر و اجرای هماهنگ راهبردها کلید موفقیت پروژه‌های سد زیرزمینی است. بنابراین، مدل پارادایمی استخراج‌شده تعامل پویا میان عوامل مختلف و اثرات آنها بر راهبردها و پیامدها را تبیین کرده و می‌تواند به‌عنوان چارچوب تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری برای مدیریت منابع آب در مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران مورد استفاده قرار گیرد، ضمن اینکه یافته‌ها با مطالعات بین‌المللی همسو بوده و نوآوری پژوهش در تحلیل همزمان جنبه‌های فنی، مدیریتی، اقتصادی و اجتماعی و توجه به نقش تعدیل‌کننده شرایط مداخله‌گر و پیامدهای اقتصادی نهفته است.
 
نتیجه‌گیری
سدهای زیرزمینی در ایران به‌عنوان گزینه‌ای مکمل و وابسته به شرایط محلی قابل توجیه هستند و موفقیت آنها مستلزم توجه همزمان به ابعاد فنی، اجتماعی، اقتصادی و نهادی است. ناکارآمدی سدهای سطحی و تهدید معیشت و امنیت آبی ضرورت استفاده از این سازه‌ها را ایجاد می‌کند، در حالی که ویژگی‌های زمین‌شناسی و قابلیت‌های فنی امکان‌پذیری اجرای آنها را فراهم می‌آورد. راهبردهایی مانند برنامه‌ریزی جامع، توسعه فناوری، جلب مشارکت ذی‌نفعان و آموزش، می‌توانند پیامدهای مثبت ازجمله پایداری منابع آب، توسعه کشاورزی و تاب‌آوری اقتصادی را به همراه داشته باشند. این پژوهش با ارائه مدل پارادایمی جامع، چارچوبی برای تصمیم‌گیری و مدیریت سدهای زیرزمینی فراهم می‌کند که می‌تواند مبنای اقدامات آینده پژوهشگران و مدیران منابع آب باشد.

کلیدواژه‌ها

• آبخیزداری
• سدهای زیرسطحی
• کدگذاری محوری و انتخابی
• مدیریت منابع آب
• نظریه داده بنیاد

عنوان مقاله [English]

Developing a management model for the implementation of underground dams using the Strauss and Corbin approach

نویسندگان [English]

• Vahid Payravand ¹
• Ali Salajegheh ¹
• Mohammad Reza Sayyadi ²

¹ Phd Student of Watershed Management, Department of Arid and Mountainous Region Reclamation Engineering , Faculty of Natural Resources, University of Tehran, Karaj, Iran

² Phd Student of Range Management, Department of Arid and Mountainous Region Reclamation Engineering , Faculty of Natural Resources, University of Tehran, Karaj, Iran

چکیده [English]

Introduction
Sustainable water resources management in arid and semi-arid regions such as Iran is a critical challenge for ensuring food security and environmental protection. While surface dams have traditionally been effective, they face issues such as high evaporation, sedimentation, and ecological impacts, highlighting the need for alternative solutions. Underground dams reduce water loss and preserve water quality, offering significant potential for improving groundwater management. However, their implementation in Iran encounters technical, social, economic, and institutional challenges. This study uses a grounded theory approach to develop a practical management framework for underground dam implementation, aiming to optimize water use while ensuring the long-term sustainability and efficiency of these infrastructures.
 
Materials and methods
This qualitative study was conducted using Strauss and Corbin’s grounded theory approach, involving 14 experts in watershed management and underground dams with at least 15 years of experience, selected through purposive and snowball sampling. Data were collected via semi-structured interviews until theoretical saturation was achieved. Analysis followed open, axial, and selective coding, resulting in 201 open codes, organized into 49 axial codes and 22 main categories. Data validity and reliability were ensured through expert evaluation, coder agreement, and triangulation methods, leading to the development of a final paradigmatic model for managing the implementation of underground dams.
 
Results and discussion
This study aimed to develop a paradigmatic model for the management of underground dam implementation in Iran and to analyze the factors affecting project success, based on Strauss and Corbin’s Grounded Theory approach. To achieve this, 14 experts and executive managers with 15–35 years of experience, including faculty members and senior managers of national natural resource organizations, participated in the study, providing a diverse and robust basis for qualitative analysis. Through open coding, 201 initial concepts were identified, which, after organization into axial and selective codes, led to the extraction of five core components of the paradigmatic model: causal conditions, contextual conditions, intervening conditions, strategies, and consequences. The causal conditions, including inefficiency of surface dams, threats to livelihoods, and water security risks, acted as the main drivers for adopting underground dams, while contextual conditions such as geological and site characteristics, technical specifications, functional and economic capacities, and local experience created a supportive operational environment for project implementation. Moreover, intervening conditions, including policies, legal frameworks, operational challenges, social participation, and economic justification, played a moderating role affecting the success of strategies and outcomes. Strategy analysis revealed that comprehensive planning, technological development, stakeholder engagement, socio-economic decision-making, training and capacity-building, adoption of innovative technologies, and resource management are critical for achieving underground dam objectives, and coordinated implementation of these strategies enhances management effectiveness, reduces risks, and improves water resource sustainability. Finally, the consequences were identified across five domains: water resource protection and sustainability, economic efficiency and technology acceptance, sustainable agricultural development and water supply, ecological balance and social impacts, and overall project sustainability, demonstrating that simultaneous consideration of causal, contextual, and intervening factors along with coordinated strategies is key to project success. Therefore, the extracted paradigmatic model explains the dynamic interactions among factors and their effects on strategies and outcomes, offering a robust framework for decision-making and policy planning in water resource management in dry and semi-arid regions of Iran, while aligning with international studies and contributing novel insights by integrating technical, managerial, economic, and social dimensions and emphasizing the moderating role of intervening conditions and economic consequences.
 
Conclusions
Underground dams in Iran can be considered a complementary, context-specific option whose success depends on technical, social, economic, and institutional factors. Inefficiencies of surface dams and threats to water security justify their use, while suitable geological conditions enable implementation. Strategies such as comprehensive planning, technology development, stakeholder engagement, and education can lead to sustainable water management, agricultural development, and economic resilience. This study provides a paradigm model offering a framework for decision-making and management of underground dams, serving as a foundation for future research and water resource planning.
 

کلیدواژه‌ها [English]

• Axial and selective coding
• Data-driven
• Subsurface dams
• Water resources management
• Watershed management