نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• امین صالح پور جم ¹
• نورالدین رستمی ²
• شکوفه عبدالی ³

¹ پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران

² دانشیار، گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران

³ کارشناس ارشد آبخیزداری، گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران

چکیده

الگوهای ناپایدار توسعه و بهره‌برداری بی‌رویه از منابع، به‌عنوان یکی از ریشه‌های اصلی بحران‌های زیست‌محیطی در آبخیزهای کشور محسوب می‌شود. در این پژوهش به منظور سنجش تاب‌آ‌وری مدیریتی - نهادی در زیرحوزه‌های مختلف آبخیز سنگ سفید، نخست، شاخص‌های هر یک از مولفه‌های مذکور مبتنی بر مرور منابع و مطالعات کتابخانه‌ای، مصاحبه با کارشناسان و نیز بازدیدهای میدانی، مشخص شد. در این پژوهش، مبتنی بر روش کدگذاری چندپاسخی، متغیرهای پرسش‌نامه از نوع متغیرهای ترتیبی کیفی و منطبق با طیف لیکرت (خیلی کم (1)، کم (2)، متوسط (3)، زیاد (4) و خیلی زیاد (5)) بوده، و از ساکنان حوضه پس از سنجش روایی و پایایی پرسش‌نامه، نظرسنجی انجام شد. در این ارتباط، روایی ابزار اندازه‌گیری به تایید گروه خبره رسید و حجم نمونه مبتنی بر فرمول کوکران محاسبه شد. لازم به توضیح است که در این پژوهش از 14 کارشناس خبره به منظور بررسی روایی پرسش‌نامه و بررسی شاخص‌های سنجش تاب‌آوری آن، نظرسنجی انجام شد و سرانجام، روایی ابزار اندازه‌گیری به تایید ایشان رسید. در خصوص پایایی، در این پژوهش از روش آلفای کرونباخ به منظور محاسبه میزان پایایی یا قابلیت اعتماد ابزار اندازه‌گیری استفاده شد. همچنین، سنجش تاب‌آوری مدیریتی - نهادی جوامع محلی در معرض خطر سیل در مرزبندی واحدهای هیدرولوژیک در حوزه آبخیز سنگ سفید با استفاده از آزمون تحلیل واریانس یک‌طرفه (ANOVA) و روش تحلیل کلاستر چندمیانگین انجام شد.یافته‌های این مطالعه نشان داد که پتانسیل تاب‌آوری مدیریتی - نهادی در بین واحدهای هیدرولوژیک منطقه مورد مطالعه، از تفاوت‌های معنی‌دار آماری مبتنی بر آزمون تحلیل واریانس یک‌طرفه برخوردار است. بر این اساس، تاب‌آوری مدیریتی – نهادی واحدهای هیدرولوژیک در قالب دو گروه مستقل دارای کمینه و بیشینه پتانسیل تاب‌آوری و نیز واحدهای گروه‌بندی‌شده در سه طبقه بین‌گروهی میان آنها، گروه‌بندی شدند. همچنین، نتایج حاصل از تحلیل کلاستر چندمیانگینی، عضویت واحدهای هیدرولوژیک را در پنج کلاستر با پتانسیل متفاوت تاب‌آوری نشان داد. یافته‌های حاصل از تطبیق دو روش آزمون تحلیل واریانس یک‌طرفه و تحلیل کلاستر چندمیانگینی نشان‌دهنده همگرایی معنادار در ارزیابی پتانسیل تاب‌آوری مدیریتی - نهادی واحدهای هیدرولوژیک در برابر سیل است. شناسایی واحدهای S-int3 و S9 به‌عنوان به‌ترتیب کم‌تاب‌آورترین و پرتاب‌آورترین واحدها در هر دو روش، اعتبار درونی یافته‌ها را تقویت می‌کند. علاوه بر این، گروه‌بندی مشابه سایر واحدها در سه طبقه متمایز (به استثنای واحد S-int5)، الگوی مشخصی از توزیع فضایی تاب‌آوری در سطح منطقه را آشکار می‌سازد که می‌تواند مبنایی برای اولویت‌بندی مداخلات مدیریتی قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

• تاب‌آوری سیل
• تحلیل آماری
• جوامع محلی
• حوزه آبخیز سنگ سفید
• روایی و پایایی پرسش‌نامه

عنوان مقاله [English]

Assessing managerial-institutional resilience of flood-prone rural settlements using one-way analysis of variance (One-Way ANOVA) and K-Means Analysis

نویسندگان [English]

• Amin Salehpour Jam ¹
• Noredin Rostami ²
• Shokoufeh Abdali ³

¹ Soil Conservation and Watershed Management Research Institute, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Tehran, Iran

² Associate Professor, Department of Rangeland and Watershed Management, Faculty of Agriculture, Ilam University, Ilam, Iran

³ M.Sc. in Watershed Science and Engineering, Department of Rangeland and Watershed Management, Faculty of Agriculture, Ilam University, Ilam, Iran

چکیده [English]

In this study, aimed at assessing managerial-institutional resilience across different sub-watersheds of the Sang Sefid watershed, the indicators for each of the aforementioned components were first identified based on a review of the literature, library studies, interviews with experts, and field observations. In this research, using a multi-response coding method, the questionnaire variables were qualitative ordinal variables, consistent with the Likert scale (Very Low = 1, Low = 2, Moderate = 3, High = 4, and Very High = 5). Following the assessment of the questionnaire's validity and reliability, a survey was conducted among the watershed residents. In this regard, the validity of the measurement instrument was confirmed by a panel of experts, and the sample size was calculated using Cochran's formula. It should be noted that 14 expert specialists were consulted to assess the validity of the questionnaire and the indicators for measuring resilience, and finally, the validity of the measurement instrument was confirmed by them. Regarding reliability, Cronbach's alpha coefficient was employed to calculate the reliability or dependability of the measurement instrument. Furthermore, the managerial-institutional resilience of local communities exposed to flood risk within the hydrological units of the Sang Sefid watershed was assessed using one-way analysis of variance (ANOVA) and the K-means cluster analysis method. The comparison of the two methods—one-way ANOVA and K-means cluster analysis—demonstrated a significant convergence in assessing the managerial-institutional flood resilience potential of the hydrological units. The identification of Units S-int3 and S9 as the least and most resilient units, respectively, in both methods reinforces the internal validity of the findings. Moreover, the similar grouping of the other units into three distinct classes (with the exception of Unit S-int5) reveals a clear pattern of spatial distribution of resilience across the region, which can serve as a basis for prioritizing management interventions.

کلیدواژه‌ها [English]

• Flood resilience
• local communities
• questionnaire validity and reliability
• Sang Sefid watershed
• statistical analysis