نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• امید اسدی نلیوان ¹
• غلامرضا خسروی ²
• احسان الوندی ³

¹ استادیار، گروه علوم و مهندسی خاک، دانشکده کشاورزی، دانشگاه مراغه، مراغه، ایران

² فارغ‌التحصیل دکتری علوم و مهندسی آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران

³ استادیار پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران

چکیده

حوزه‌های آبخیز در معرض فشارهای روزافزون ناشی از تغییر اقلیم، رشد جمعیت، بهره‌برداری ناپایدار، توسعه کشاورزی و صنعتی و تغییرات کاربری زمین قرار دارند. در چنین شرایطی، مفهوم سلامت حوزه آبخیز به‌عنوان شاخصی از عملکرد بهینه فرآیندهای اکولوژیک و خدمات محیط‌زیستی اهمیت ویژه‌ای یافته است. شاخص پایداری آبخیز (WSI) یکی از شاخص‌های معتبر است که وضعیت پایداری آبخیز را کمی‌سازی می‌کند. حوزه آبخیز رودخانه اترک در استان گلستان قرارگرفته است و دارای مساحت 819000 هکتار است. شاخص پایداری آبخیز با توسعه مدل UNESCO-HELP و با بکارگیری مدل علی- معلولی PSR (فشار- وضعیت- پاسخ) از معدود شاخص‌هایی است که مختص آبخیز طراحی شده است که در قالب چهار زیرشاخص هیدرولوژی (کیفی و کمی)، محیط‌زیست، حیات (شرایط معیشتی و توسعه انسانی) و سیاست‌گذاری به ارزیابی پایداری آبخیز موردنظر به صورت عددی و با استفاده از فرمول می‌پردازد. در این روش با در نظر گرفتن اطلاعات و داده‌های موجود برای بررسی هر کدام از زیرشاخص‌ها مقادیر پارامترها در سه حالت فشار، وضعیت، پاسخ تعیین و در دامنه امتیازدهی از صفر تا یک و در پنج طبقه (0، 25/0، 5/0، 75/0، 1) به حالت کمی تبدیل می‌شوند. مقدار WSI نهایی از طریق میانگین حسابی زیرشاخص‌ها در سه سطح پایین، متوسط و بالا محاسبه می‌شود. نتایج نهایی روش WSI نشان داد که کلیه زیرحوزه‌ها به لحاظ پایداری در هر چهار شاخص اصلی وضعیت ضعیفی دارند. با توجه به میانگین امتیازات (448/0) به لحاظ پایداری حوزه آبخیز اترک در طبقه پایین قرار می‌گیرد. با توجه به نتایج به‌دست‌آمده و قرارگیری حوزه آبخیز رودخانه اترک در سطح پایین پایداری، اتخاذ اقدامات فوری و برنامه‌ریزی شده برای بهبود وضعیت پایداری ضروری است. مهم‌ترین پیشنهادات مدیریتی و قابل اجرا در حوزه شامل موارد زیر است. مدیریت جامع منابع آب که سبب افزایش راندمان مصرف آب در بخش کشاورزی با به‌کارگیری روش‌های نوین آبیاری و مدیریت مصرف در بخش شرب و صنعت خواهد شد. بهبود کیفیت منابع آب شامل کنترل و کاهش ورودی آلاینده‌ها به منابع سطحی و زیرزمینی از طریق توسعه سیستم‌های تصفیه فاضلاب شهری و روستایی قابل انجام است. حفاظت و احیای پوشش گیاهی طبیعی به صورت اجرای طرح‌های احیای مراتع تخریب‌شده و توسعه مناطق حفاظت‌شده که در ازتقای وضعیت پایداری حوزه نقش اساسی دارند. تقویت حکمرانی محیط‌زیستی و سیاست‌گذاری و ایجاد هماهنگی بین سازمان‌های متولی آب، کشاورزی و محیط‌زیست برای اجرای مدیریت جامع حوزه آبخیز از دیگر راهکارهای مهم جهت ارتقای وضعیت پایداری در حوزه آبخیز اترک است.

کلیدواژه‌ها

• رودخانه اترک
• رویکرد PSR
• شاخص پایداری آبخیز
• مدیریت جامع منابع آب

عنوان مقاله [English]

Watershed Sustainability Assessment Using the HELP Approach (Case Study: Atrak Watershed, Golestan)

نویسندگان [English]

• Omid Asadi Nalivan ¹
• Gholamreza Khosravi ²
• Ehsan Alvandi ³

¹ Assistant Professor, Department of Soil Science and Engineering, Faculty of Agriculture, University of Maragheh, Maragheh, Iran

² 2- PhD graduate of Watershed Science and Engineering, Gorgan University of Agricultural Sciences and Natural Resources, Gorgan, Iran

³ 3- Assistant Professor, Soil Conservation and Watershed Management Research Institute (SCWMRI), Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Tehran, Iran

چکیده [English]

The Watershed Sustainability Index (WSI) is one of the valid indicators that quantifies the sustainability status of a watershed. The Atrak River watershed is located in Golestan Province and has an area of ​​819,000 hectares. The Watershed Sustainability Index is one of the few indicators designed specifically for watersheds, developing the UNESCO-HELP model and using the PSR (Pressure-Status-Response) causal model. It evaluates the sustainability of the watershed in question numerically and using a formula in the form of four sub-indices of hydrology (qualitative and quantitative), environment, life (livelihood conditions and human development), and policy. In this method, by considering the information and data available for examining each of the sub-indices, the values ​​of the parameters are determined in three states of pressure, status, and response and are converted into quantitative form in a scoring range from zero to one and in five categories (0, 0.25, 0.5, 0.75, 1). The final WSI value is calculated through the arithmetic mean of the sub-indices at three levels: low, medium, and high. The final results of the WSI method showed that all sub-basins have a poor sustainability status in all four main indicators. Considering the average score (0.448), the Atrak watershed is in the low category in terms of sustainability. Considering the results obtained and the low sustainability level of the Atrak River watershed, it is necessary to take immediate and planned measures to improve the sustainability status. The most important and applicable management suggestions in the basin include the following: Comprehensive water resources management, improving the quality of water resources, including controlling and reducing pollutant inputs, protecting and restoring natural vegetation, and strengthening environmental governance and policymaking.

کلیدواژه‌ها [English]

• Atrak River
• Integrated Water Resources Management
• PSR Approach
• Watershed Sustainability Index