نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• حسین ملکی نژاد ¹
• احسان بذرافشان ²
• سید زین العابدین حسینی ¹
• مهدی سپهری ³

¹ عضو هیئت علمی دانشگاه یزد

² دانشجوی دکتری رشته علوم و مهندسی آبخیز

³ کارشناس بخش مرتع، موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع کشور

چکیده

مدیریت ریسک سیلاب از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی و توسعه‌ای در مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران به شمار می‌رود. حوزه آبخیز فخرآباد یزد به دلیل ویژگی‌های اقلیمی و توپوگرافی خاص، مستعد وقوع سیلاب‌های ناگهانی است که می‌تواند خسارت‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی قابل توجهی به همراه داشته باشد..
مواد و روش‌ها
در این مطالعه، به‌منظور اولویت‌بندی زیرحوضه‌های حوزه آبخیز فخرآباد استان یزد از نظر سیل‌خیزی، هشت معیار اصلی شامل مدل رقومی ارتفاع (DEM)، شیب، بارش، فراکتال، پیوستگی، شاخص اشباعیت توپوگرافی (TWI)، شاخص کنترل توپوگرافی و قدرت جریان مورد استفاده قرار گرفت.
نتایج و بحث
مقایسه نتایج دو روش با خروجی مدل SWAT نشان داد که هر دو روش AHP و IRNAHP توانسته‌اند الگوی مناسبی از پهنه‌بندی سیل‌خیزی ارائه دهند. روش AHP به دلیل سادگی، شفافیت و کاربرد گسترده در مطالعات منابع آب، همچنان ابزاری ارزشمند محسوب می‌شود. با این حال، در شرایطی که تعداد مقایسه‌های زوجی افزایش می‌یابد و قضاوت‌های کارشناسان با ابهام همراه است، احتمال بروز عدم‌قطعیت در وزن‌دهی شاخص‌ها بیشتر می‌شود. در همین راستا، روش IRNAHP با بهره‌گیری از منطق فازی و اعداد بازه‌ای توانسته است این عدم‌قطعیت را بهتر مدیریت کرده و نتایج دقیق‌تری را ارائه دهد. در مقایسه با مطالعات مشابه، یافته‌های این پژوهش نیز نشان داد که IRNAHP در مواجهه با داده‌های مبهم و پیچیدگی‌های محیطی عملکرد بهتری نسبت به AHP داشته است.
نتیجه‌گیری
در این پژوهش، دو روش AHP و IRNAHP برای تحلیل سیل‌خیزی زیرحوضه‌های حوزه آبخیز فخرآباد استان یزد مقایسه شدند. یافته‌ها حاکی از آن بود که در روش AHP، زیرحوضه‌های شماره 4، 3، 31، 27 و 29 بالاترین و زیرحوضه‌های 15، 22، 14، 21 و 6 پایین‌ترین میزان سیل‌خیزی را نشان دادند. در مقابل، نتایج حاصل از روش IRNAHP نیز نشان داد که زیرحوضه‌های 4، 3، 31، 27 و 24 از بالاترین، و زیرحوضه‌های 15، 22، 14، 21 و 12 از پایین‌ترین پتانسیل سیل‌خیزی برخوردارند. روش AHP به دلیل ساختار ساده و قابلیت درک بالا، همچنان روشی معتبر برای اولویت‌بندی معیارهاست؛ با این وجود، در شرایطی که عدم‌قطعیت و ابهام در داده‌ها یا نظرات کارشناسان بیشتر باشد، دقت آن کاهش می‌یابد. در مقابل، روش IRNAHP با استفاده از منطق فازی و اعداد بازه‌ای توانسته است این محدودیت را برطرف کرده و نتایج دقیق‌تری ارائه دهد. بنابراین، می‌توان گفت که IRNAHP به‌عنوان رویکردی تکمیل‌کننده AHP، ابزاری کارآمدتر برای مدیریت ریسک سیلاب در مناطق حساس به شمار می‌رود.

کلیدواژه‌ها

• اولویت‌بندی سیل‌خیزی
• حوضه فخرآباد
• روش AHP
• روش IRNAHP

عنوان مقاله [English]

Comparison and Evaluation of AHP and IRNAHP Methods in Flood Susceptibility Prioritization (Case Study: Fakhrabad Watershed, Yazd)

نویسندگان [English]

• Hossein Malekinezhad ¹
• Ehsan Bazrafshan ²
• Seyed Zeynalabedin Hosseini ¹
• mehdi sepehri ³

¹ Academic Member of Yazd University

² 1- Ph.D. Candidate in Watershed Science and Engineering

³ Research Institute of Forests and Rangelands (RIFR)

چکیده [English]

Introduction
Flood risk management is one of the most significant environmental and developmental challenges in arid and semi-arid regions of Iran. The Fakhrabad watershed in Yazd province, due to its specific climatic and topographic characteristics, is highly susceptible to flash floods, which can cause substantial economic, social, and environmental damages.
Materials and Methods
This study aimed to prioritize sub-watersheds of the Fakhrabad watershed in Yazd province in terms of flood susceptibility. Eight primary criteria were considered: Digital Elevation Model (DEM), slope, precipitation, fractal dimension, connectivity, Topographic Wetness Index (TWI), Topographic Control Index, and stream power. Relevant data were collected from hydrological records, topographic maps, and climatic datasets, and processed using a Geographic Information System (GIS).


Results and Discussion
Comparison with SWAT outputs indicated that both AHP and IRNAHP effectively represented flood susceptibility patterns. AHP remains a valuable tool due to its simplicity

Conclusion
This study compared AHP and IRNAHP for analyzing flood susceptibility of sub-watersheds in the Fakhrabad watershed, Yazd province. AHP identified sub-watersheds 4, 3, 31, 27, and 29 as having the highest, and sub-watersheds 15, 22, 14, 21, and 6 as having the lowest flood susceptibility. IRNAHP results indicated that sub-watersheds 4, 3, 31, 27, and 24 were most vulnerable, while sub-watersheds 15, 22, 14, 21, and 12 were least susceptible. Although AHP remains a reliable method for criteria prioritization due to its simplicity and interpretability, its accuracy diminishes in the presence of high uncertainty or ambiguity. IRNAHP effectively addresses these limitations, offering a more precise tool for flood risk management. Therefore, IRNAHP can be considered a complementary and more efficient approach for managing flood risks in sensitive regions.

کلیدواژه‌ها [English]

• Flood Susceptibility Prioritization
• Fakhrabad Watershed
• AHP Method
• IRNAHP Method